Bir zamanlar dünyayı "Güneş Batmayan İmparatorluk" yönetirdi. Haritalara baktığımızda İngiltere’nin gücünü sömürgelerin genişliğiyle, donanmasının büyüklüğüyle ölçeriz. Oysa asıl güç coğrafyada değil, küresel ekonominin görünmez kurallarında saklıydı. 19. yüzyıl boyunca süren bu mutlak hegemonyanın sırrı neydi? Sadece korkutucu savaş gemileri ve toplar mı? Hayır. Asıl güç; ticarette, parada ve o dönemin insanının "zihniyet dünyasında" inşa edilmişti.
Peki, tarih kitaplarında kuru kuru okuduğumuz bu "İngiliz Hakimiyeti" (Pax Britannica), bugünkü küresel düzensizliğe ve ekonomik buhranlara nasıl bir ayna tutuyor?
Kural Koyucu Güç; Savaş Gemisi mi, Ticaretin Sigortası mı?
Uluslararası ilişkilerde hegemonya, kaba kuvvetten öte, "oyunun kurallarını belirleme" gücüdür. Neoliberal ekonomi görüşün de altını çizdiği gibi; küresel bir güç olabilmek için sadece ordu yetmez; ham maddeyi, sermayeyi ve pazarı kontrol etmek gerekir. İngiltere, tam da bunu başarmıştı.
Bunu anlamak için küresel sistemi devasa bir köy pazarına benzetebiliriz. O pazarda kuralı, sesi en gür çıkan kabadayı değil; tartısı şaşmayan, sözü senet olan, güvenilir tüccar koyar. İngiltere, Kraliyet Donanması ile denizleri korsanlardan temizlerken aslında sadece güvenliği değil, Londra’dan çıkan bir malın Hindistan’a ulaşacağını garanti eden "ticari istikrarı" sağlıyordu. İstikrar, ticaretin oksijenidir ve İngiliz gücü bu oksijenin teminatıydı.
Sözün Senede Dönüşmesi
İngiliz hegemonyasının en çarpıcı "yumuşak gücü" şüphesiz Altın Standardı sistemiydi. Sterlin’in değeri altına sabitlenmişti. Bu, şu demekti: "Cebindeki kağıt Sterlin, aslında saf altındır." Bu sistem, uluslararası ticarette muazzam bir güven inşa etti. Dünyanın öbür ucundaki bir tüccar, Sterlin’i kabul etti çünkü biliyordu ki, Londra Bankası sözünü tutar.
Bu noktada, Bediüzzaman Said Nursî’nin "Sözün sadakati, imanın hassasıdır" düsturunu iktisat penceresinden okumak gerekir. Finansal sistemde "sadakat" (güvenilirlik) tesis edilirse, ekonomi de istikrar bulur. İngiliz’in gücü, topundan tüfeğinden ziyade, kurduğu sisteme ve parasına duyulan bu "finansal sadakat"ten geliyordu. Sabit bir kurala (altına) bağlılık, uluslararası arenada "sözün senet olması" demekti.
Zihniyet İktisadı ve "Tüccar Ahlakı"
İngiltere’nin görünmeyen bir diğer ordusu ise "zihniyeti" idi. Büyük iktisat sosyoloğumuz Sabri Ülgener’in "Zihniyet ve İktisat" analizine başvurursak; İngiliz tüccarının serbest ticarete olan inancı, rasyonel davranış modeli ve disiplini bu hegemonyayı besleyen ana damardı. Gümrük duvarlarını yıkarak dünyayı tek bir pazar haline getirdiler.
Bugün Londra’daki asırlık finans merkezlerinin duvarlarına sinmiş olan o hava, aslında basit bir esnaf ahlakının küreselleşmiş halidir. Bir mahalle kahvesinde borcunu aksatmayan esnaf ne kadar itibarlıysa, uluslararası piyasada da kurallara uyan devlet o kadar muktedirdir. İngilizler, duygusallıktan uzak, hesap kitap bilen bu rasyonel zihniyetle dünyaya hükmettiler.
Küresel Liderliğin Bedeli
19. yüzyıl İngiliz hegemonyası bize hayati bir ders veriyor: Küresel liderlik sadece donanmalarla değil; güvenilirlikle, öngörülebilirlikle ve adil kural koyuculukla mümkündür.
Bir ülkenin parasına duyulan güven, en büyük nükleer füzesinden daha caydırıcı ve etkilidir. Bugün küresel ekonomik sistemde yaşanan belirsizlik, kriz ve kaosun temel sebebi; dünyada "sözüne güvenilir" bir kural koyucunun kalmaması, itibarın yerini kaba kuvvetin ve manipülasyonun almasıdır.
Velhasıl bir ekonomi ancak ahlaki ve zihinsel temelleri (itibar, güven, liyakat) sağlam olursa ayakta kalabilir.
Selam ve Dua ile…