Eskiler "Ne yerseniz o olursunuz" derdi. Peki ya modern çağda kural değiştiyse? Artık neyi, nasıl ve ne hızla tüketirsek öyle bir topluma dönüşüyoruz. Son yıllarda çarşıda, pazarda, hatta mahalle kahvehanesinde dönen sohbetlerin rengi hep aynı gri tonunda: Hayat pahalılığı, kredi kartı borçları ve bitmek bilmeyen bir "yetişme" telaşı. Eskiden bir ev almanın, bir araba değiştirmenin tatlı bir heyecanı, bir "bereket" umudu vardı. Şimdi ise sadece faturadan faturaya koşan, dev bir koşu bandına hapsolmuş yığınlar gibiyiz. Ciğerlerimiz patlayana kadar koşuyoruz ama günün sonunda vardığımız yer, başladığımız noktadan bir adım ötesi değil. Peki, bu durum sadece ekonomik bir kriz mi, yoksa ruhumuzda ve zihnimizde başlayan derin bir çöküşün habercisi mi? Kapitalizmin Yeni İcadı: "Yarınsız İnsan" Bugünün dünyası, özellikle 2000'li yıllardan sonra kulağımıza tehlikeli bir büyü fısıldadı: "Anı yaşa, yarını düşünme." Neoliberal kapitalizm, bize sadece mal satmıyor; "gelecek kaygısı taşımayan", emekliliği hayal bile edemeyen, eline geçeni o gün harcayan bir hedonizm (hazcılık) aşılıyor. Tam bu noktada, büyük iktisat sosyoloğumuz Sabri Ülgener’in kulaklarını çınlatmak gerekir. Hoca, Osmanlı toplumunu incelerken iktisadi yapının "ahlak ve zihniyetten" ayrılamayacağını söylerdi. O günün insanı için ekonomi, sadece para kazanmak değil, bir "duruş" meselesiydi. Bugün ise kredi kartlarıyla şişirilmiş sahte bir refah balonunun içinde, "Bir simit, bir çay yeter" diyen o kanaatkâr bilgeden; "Her şeye hemen şimdi sahip olmalıyım" diyen sabırsız ve doyumsuz bir tüketiciye dönüştük. Alışveriş Değil, Tedarik Zinciri Kölesi Sosyal medya akışlarımıza bir bakın: Herkes en yenisine, en pahalısına sahip olmak zorunda hissediyor. Elindeki telefonun taksiti bitmeden bir üst modeli çıkan ve o döngüye kapılmaktan kendini alamayan insan, özgür iradesiyle mi hareket ediyor sanıyorsunuz? Burada tüyler ürpertici bir benzerlik var: Dünyada sayıları 33 milyarı bulan o "horozsuz, fabrikasyon tavuklar" gibi... Nasıl ki o canlılar sadece tüketilmek üzere, tek tip, iradesiz ve "yarına çıkmayacakmış gibi" sadece yemlenerek büyütülüyorsa; sistem de bizi tek tip, sorgulamayan, sadece "satın alan" birer nesneye dönüştürüyor. Rahmetli Mehmet Genç Hoca’nın Osmanlı iktisadında altını çizdiği "Malın değil, kulun rızkını ve huzurunu öncelemek" ilkesi ne kadar da uzağımızda kaldı! Tüketim çılgınlığı, artık bizi malın efendisi değil; küresel tedarik zincirinin basit, güdümlü bir kölesi haline getirdi. Bir Zühd Hikayesi ve Onur Dersi Peki, bu girdaptan çıkış yok mu? Elbette var; ama çözüm banka kredilerinde değil, kadim hafızamızda. Anadolu’nun ücra bir kahvehanesinde geçen o sohbeti hatırlıyorum. Göngörmüş bir ihtiyar, gençlere şöyle diyordu: "Oğlum, biz paramızı marketteki janjanlı paketlere değil, toprağa yatırırdık. Evin yanındaki o küçük arsa, bizim hem güvencemiz hem itibarımızdı." Bu söz, modern iktisadın unuttuğu bir derstir: Kaynakları nefsin anlık iştahına değil, geleceğin güvencesine yatırmak. Bediüzzaman Said Nursi Hazretleri’nin şu muazzam tespiti, bugünün borç batağındaki insanına en büyük reçetedir: "İktisat, sebeb-i izzet ve zenginlik; israf, sebeb-i zillettir." Yani tutumluluk sadece para biriktirmek değildir; insanın onurunu (izzetini) korumasıdır. İsraf ve borç ise insanı başkalarına el açar hale getirir, boynunu büker, "zillet" içinde yaşatır. Bugün artan psikolojik buhranlar, işte bu "manevi zilletin" ve onur kaybının somut faturasıdır. En Büyük Devrim Evde Başlar Cüzdanımızdaki delik, zihnimizdeki sisten bağımsız değildir. Almanya gibi Avrupa devlerinin bile kemer sıktığı, küresel sistemin çatırdadığı bu dönemde, bireysel olarak yapabileceğimiz en büyük devrim, tüketim kültürünün esaretine başkaldırmaktır. Tıpkı devletlerin kriz anında yapısal reformlar yapması gibi, bizim de kendi hayatımızda "yapısal reformlar" yapmamız şart. Gereksiz harcama musluklarını kısmak, "başkaları ne der" putunu yıkmak ve iktisadı sadece bir bütçe yönetimi değil, bir "hayat ve haysiyet yönetimi" olarak görmek zorundayız. Velhasıl; zihniyet değişmeden, cüzdanın kaderi değişmez. Selam ve Dua ile…